Islomiy bank qanday ishlaydi

Qisqacha

An’anaviy bank pulni qarz beradi va foiz oladi. Islomiy bank esa foizdan voz kechadi va daromadini savdo, ijara hamda sheriklik kabi haqiqiy bitimlardan oladi. Bank moliyalashtiruvchi sifatida tovarga egalik qiladi yoki mijoz bilan xavfni bo‘lishadi.

Mijoz mablag‘lari (omonat)

Islomiy bankda hisoblar odatda ikki turga bo‘linadi:

• Joriy hisob (qard asosida) — pul saqlanadi va talab bo‘yicha aynan shu summada qaytariladi. Foyda va’da qilinmaydi.
• Investitsion hisob (mudoraba asosida) — mijoz kapital beradi, bank uni boshqaradi; foyda oldindan kelishilgan nisbatda bo‘linadi, zarar bo‘lsa kapital egasi ko‘taradi. Foyda kafolatlanmaydi.1

Moliyalashtirish mahsulotlari

Bank mijozga pul emas, aktivdan foydalanish yoki uni sotib olish imkonini beradi:

• Murabaha — bank tovarni sotib olib, tannarx va ustama bilan mijozga muddatli sotadi.2
• Ijara — bank aktivga egalik qiladi va ijaraga beradi; ijara haqi muddat davomida to‘lanadi.3
• Mushoraka — bank va mijoz birgalikda kapital qo‘shadi, foyda kelishilgan nisbatda, zarar kapital ulushiga ko‘ra bo‘linadi.4

Foyda qanday taqsimlanadi?

Bank daromadi savdo ustamasi, ijara haqi va sheriklikdan olingan foyda hisobidan shakllanadi. Investitsion hisob egalariga foyda ulushi bank natijasiga qarab beriladi: yaxshi yil — ko‘proq, yomon yil — kamroq yoki umuman yo‘q.

Shariat nazorati

Islomiy bankda mahsulotlar shariat kengashi tomonidan tasdiqlanadi va muvofiqlik muntazam tekshiriladi.[5] Kengash a’zolarining malakasi, mustaqilligi va hujjatlar tartibi xalqaro qo‘llanmalarda alohida belgilangan.

An’anaviy bankdan farqi

Asosiy farq nomda emas, mazmunda: islomiy bankda har bir bitimda haqiqiy aktiv, egalik va xavf mavjud bo‘lishi talab qilinadi; kechikkan to‘lov uchun jarima bank daromadiga qo‘shilmaydi. Biroq amalda ba’zi mahsulotlar narxini bozor foiz stavkalariga qiyoslab belgilashi sababli olimlar orasida munozaralar bor.

Nimalarga e’tibor berish kerak?

• Shartnomada bank egalik qiladigan aktiv va narx aniq yozilganmi?
• Qo‘shimcha to‘lovlar (sug‘urta, rasmiylashtirish) alohida ko‘rsatilganmi?
• Kechikish uchun undirilgan summa xayriyaga yo‘naltiriladimi?

Xulosa

Islomiy bank qarz bermaydi — savdo qiladi, ijaraga beradi yoki sheriklik qiladi. Uning ishonchliligi shariat nazorati va shartnoma mazmunining shaffofligiga bog‘liq. Shaxsiy qaror qabul qilishdan oldin shartnoma matnini ustoz bilan ko‘rib chiqing.