Sukuk: aktivga asoslangan qimmatli qog‘ozlar

Qisqacha

Sukuk (arabcha “sak” so‘zining ko‘plik shakli) — aktiv, loyiha yoki foydalanish huquqidagi mulkiy ulushni ifodalovchi sertifikatlar. An’anaviy obligatsiya qarz majburiyati bo‘lsa, sukuk egasi aktivning bir qismiga ega bo‘ladi va daromadni shu aktivdan oladi.

Obligatsiyadan farqi

• Obligatsiya: qarz, belgilangan foiz, asosiy summani qaytarish majburiyati.
• Sukuk: aktivdagi ulush; daromad aktivning ijarasi, foydasi yoki sotuv narxidan keladi; xavf ulushga mos taqsimlanadi.

Odatdagi tuzilishi

Tashabbuskor (originator) aktivni maxsus maqsadli tuzilmaga (SPV) o‘tkazadi. SPV investorlardan mablag‘ yig‘ib sertifikat chiqaradi va daromadni ularga taqsimlaydi. Asosiy turlar:

• ijara sukuki — aktiv ijaraga beriladi, ijara tushumi investorlarga yetkaziladi;
• mudoraba va mushoraka sukuki — daromad loyiha foydasiga bog‘liq;
• murabaha, salam va istisno‘ sukuki — sertifikat qarz yoki pul talabini ifodalaydi.

AAOIFI № 17 standarti investitsion sukuk turlarini va ularning shartlarini belgilaydi. Qarz xarakteridagi sertifikatlarni nominal qiymatdan farq bilan ikkilamchi bozorda sotish cheklanadi; bu masala № 21 standartida ham ko‘rib chiqilgan.

Nima uchun qo‘llanadi?

Sukuk davlat, korxona va moliya institutlari uchun infratuzilma, ko‘chmas mulk yoki ishlab chiqarish loyihalarini moliyalashtirish usuli sifatida ishlatiladi. Investor uchun bu aktivga bog‘langan daromad oqimini bildiradi, ammo investitsiya xavfi yo‘qligini anglatmaydi. Sertifikat shartlari (emissiya risolasi) va shariat kengashi xulosasi bilan tanishish muhim.

Amaliy misol

Qiymati 10 000 000 000 so‘m bo‘lgan aktiv 10 000 ta sertifikatga bo‘lingan, har biri 1 000 000 so‘m. Aktiv yiliga 900 000 000 so‘m ijara tushumi keltirsin. Har bir sertifikatga 900 000 000 / 10 000 = 90 000 so‘m to‘g‘ri keladi. Aktiv ijarachisiz qolsa yoki qadrsizlansa, investor bu xavfni o‘z ulushiga mos ko‘taradi.

Munozarali masalalar

• Aktivga asoslangan yoki aktivga tayangan tuzilma: investor aktivga haqiqiy egalik qiladimi yoki faqat to‘lov huquqiga egami.
• Nominal qiymatda qaytarib sotib olish majburiyati: tashabbuskorning sertifikatlarni oldindan belgilangan qiymatda sotib olishi olimlar va standartlar o‘rtasida munozarali. AAOIFI shariat kengashi 2008-yilda sukuk tuzilmalariga oid shunday ayrim shartlarga e’tiroz bildirgan.
• Nomning mazmunga mosligi: sertifikat “sukuk” deb atalgani muvofiqlikni kafolatlamaydi.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Sukukni oddiy obligatsiya yoki omonat deb tushunish.
• Aktiv, egalik va xavf tuzilmasini tekshirmasdan xulosa qilish.
• Daromad doimo kafolatlangan deb o‘ylash.

Xulosa

Sukuk — aktivdagi ulushni ifodalovchi sertifikat; uning daromadi aktivdan, xavfi esa ulushdan kelib chiqadi. Tuzilmaning haqiqiy mazmuni nomidan muhimroq, bu soha tadqiqotlari va qarashlari esa rivojlanishda davom etmoqda.