Ribo nima va nega taqiqlangan?

Qisqacha

Ribo — arabcha so‘z bo‘lib, lug‘atda “ortish, o‘sish” ma’nosini anglatadi. Islomiy moliyada bu atama qarz yoki ayrim mollar almashinuvida shart qilingan, evazsiz qo‘shimchani bildiradi. Qur’oni karim va hadislarda ribo qat’iy qoralangan, shu sababli u islomiy moliya tushunchalarining markazida turadi.

Riboning ikki asosiy turi

• Ribo an-nasi’a — qarz muddati evaziga olinadigan qo‘shimcha. Masalan, qarz berib, qaytarishda ko‘proq summa to‘lashni shart qilish.
• Ribo al-fazl — bir jinsdagi ayrim mollarni (an’anaviy manbalarda oltin, kumush, bug‘doy, arpa, xurmo va tuz sanaladi) teng bo‘lmagan miqdorda yoki qo‘lma-qo‘l bo‘lmagan holda almashtirish.

Ikkinchi tur qoidalarining bugungi pul va tovarlarga qanday tatbiq etilishi borasida olimlar turlicha fikr bildiradi. Birinchi tur esa moliya amaliyotida ko‘proq uchraydi.

Nega taqiqlangan?

Olimlar taqiqning bir necha hikmatini ta’kidlaydi:

• foyda faqat vaqt o‘tishidan emas, haqiqiy tovar, mehnat yoki tavakkal evaziga kelishi kerak;
• qiyin ahvoldagi qarz oluvchiga qo‘shimcha yuk tushmasligi lozim;
• moliya real iqtisodiyot bilan bog‘liq bo‘lishi kerak.

Asosiy g‘oya: savdoda foyda tovar va xavf evaziga keladi, riboda esa faqat pul yoki muddat evaziga.

Amaliy misol

Faraz qiling, kimdir 10 000 000 so‘m qarz berib, bir yildan keyin 11 000 000 so‘m qaytarishni shart qiladi. Bu yerdagi 1 000 000 so‘m faqat muddat evaziga olinmoqda, shuning uchun u ribo an-nasi’a turiga kiradi. Qarz aynan 10 000 000 so‘m qaytarish sharti bilan berilsa, u oddiy qarz bo‘lib qoladi va unda qo‘shimcha yo‘q.

Zamonaviy moliyada

Islomiy fiqh akademiyalari va zamonaviy olimlarning aksariyati bank foizini ribo hukmiga kiritadi, ayrim mualliflar esa boshqacha qarashni ilgari surgan. Bu maqolaning vazifasi — qarashlar mavjudligini ko‘rsatish, yakuniy hukm chiqarish emas.

Islomiy moliya foiz o‘rniga savdo (murabaha), ijara va sheriklik (mushoraka, mudoraba) shartnomalaridan foydalanadi. Bunda moliyalashtiruvchi aktivga egalik qiladi yoki xavfni bo‘lishadi.

Qarzdorning to‘lovni kechiktirishi masalasi alohida muhokama qilinadi: kechikish uchun undirilgan summaning kreditor daromadiga aylanishi ribo xavfini tug‘diradi. AAOIFI standartlari bu borada maxsus qoidalar beradi.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Shartnoma nomini mazmundan ustun qo‘yish: nomi “savdo” bo‘lsa-da, amalda kafolatlangan foiz beradigan tuzilmalar olimlar tomonidan tanqid qilinadi.
• Har qanday qo‘shimcha to‘lovni ribo deb hisoblash: haqiqiy xizmat haqi yoki savdodagi ustama ribo bo‘lmasligi mumkin.
• Murakkab masalani bitta internet fikriga tayanib hal qilish.

Xulosa

Ribo — qarz yoki almashuvda shart qilingan evazsiz qo‘shimcha. Uning asosiy turlari an-nasi’a va al-fazl; muvofiqlikni shartnoma nomi emas, mazmuni belgilaydi. Shaxsiy vaziyat bo‘yicha malakali ustozga murojaat qiling.