Zakot: kimga farz bo‘ladi va qanday hisoblanadi

Qisqacha

Zakot — islomning besh ustunidan biri. Shartlar bajarilganda mol-mulkning ma’lum qismi belgilangan toifadagi kishilarga beriladi. U ixtiyoriy sadaqadan farq qiladi: zakot majburiy ibodat, uning sharti va miqdori esa aniq belgilangan.

Kimga farz bo‘ladi?

Olimlar odatda quyidagi shartlarni sanaydi:

• musulmon bo‘lish (bolalar va aqli nogironlar mol-mulkidagi zakot masalasida mazhablar farq qiladi);
• mol nisobga yetgan bo‘lishi;
• nisob asosiy ehtiyojlardan ortiq bo‘lishi;
• mol bir hijriy yil (havl) davomida egalikda saqlanishi.

Nisob va miqdor

Nisob — zakot farz bo‘ladigan eng kam miqdor. Oltin uchun 85 gramm, kumush uchun 595 gramm qabul qilingan. Naqd pul va savdo tovarlari uchun nisob qiymati shu ikki metalldan biriga solishtirib aniqlanadi. Zakot miqdori nisobdan oshgan boylikning 2,5 % ni tashkil etadi.

Qaysi metall asos qilib olinishi borasida fikrlar turlicha. Kumush nisobi ancha past, shuning uchun uni asos qilsak, ko‘proq odam zakot beradi. Oltin nisobi esa zamonaviy hisoblarda keng qo‘llanadi. BILIG hisoblagichi oltin nisobiga tayanadi va natijani taxminiy deb ko‘rsatadi.

Nimalar hisobga olinadi?

• naqd pul va bank hisoblaridagi mablag‘;
• oltin va kumush (taqinchoqlar bo‘yicha qarashlar farq qiladi: ba’zi mazhablar shaxsiy foydalanishdagi taqinchoqni ham hisobga oladi, ba’zilari yo‘q);
• savdo tovarlari va aylanmadagi mablag‘lar;
• qaytishi ishonchli bo‘lgan berilgan qarzlar.

Yashash uyi va kundalik ehtiyoj uchun foydalaniladigan narsalar zakotga tortilmaydi. Qishloq xo‘jaligi mahsuloti va chorva uchun alohida qoidalar mavjud; ular bu maqolada ko‘rib chiqilmaydi.

Amaliy misol (taxminiy)

Faraz qilaylik, 1 gramm oltin 1 500 000 so‘m turadi (raqam faqat misol uchun). Nisob: 85 g × 1 500 000 so‘m = 127 500 000 so‘m.

• Jamg‘arma va boshqa pul mablag‘i: 150 000 000 so‘m
• Yaqin muddatda to‘lanadigan qarz: −20 000 000 so‘m
• Sof boylik: 130 000 000 so‘m

Sof boylik nisobdan yuqori, demak zakot: 130 000 000 × 2,5 % = 3 250 000 so‘m. Qarzlarni ayirish tartibi ham olimlar o‘rtasida farqlanadi: ba’zilar faqat muddati kelgan qarzni ayiradi.

Kimlarga beriladi?

Zakot oluvchilarning sakkiz toifasi Qur’onda sanab o‘tilgan, ular orasida kambag‘al va muhtojlar bor. Zakot beruvchi o‘zi ta’minlashi shart bo‘lgan yaqinlariga, masalan ota-onasi va farzandlariga zakot bermaydi.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Yil to‘lishini (havl) kuzatmaslik yoki hisob sanasini belgilamaslik.
• Qarzlarni hisobga olishda turli fikrlarni aralashtirib yuborish.
• Hisoblagich natijasini yakuniy hukm deb bilish.

Xulosa

Zakot nisobga yetgan va bir yil saqlangan boylikdan 2,5 % miqdorida beriladi. Aniq hisob uchun qaysi nisob va qarz tartibini qo‘llashni malakali ustoz bilan maslahatlashing.