Gharar: haddan tashqari noaniqlik

Qisqacha

Gharar — shartnomada predmet, narx, muddat yoki yetkazib berish bo‘yicha haddan tashqari noaniqlik. Arabcha so‘z “xavf, aldanish ehtimoli” ma’nolarini ham o‘z ichiga oladi. Islomiy moliyada gharar bir tomonning kutilmagan ziyon ko‘rishi va nizo chiqishi xavfini kamaytirish uchun cheklanadi.

Gharar nimani anglatmaydi?

Har qanday xavf yoki noaniqlik gharar emas. Biznesda tavakkal odatiy hol: sotib olingan mahsulot narxi keyin o‘zgarishi mumkin. Olimlar odatda oz va savdoda tez-tez uchraydigan noaniqlikni (masalan, uy poydevorining ichki holatini ko‘rmaslik) kechiradi. Shartnoma predmetiga tegishli haddan tashqari noaniqlik esa cheklanadi.

Gharar qayerda uchraydi?

• mavjud bo‘lmagan yoki yetkazib berish imkoni noaniq narsani sotish;
• narx yoki to‘lov muddati aniq ko‘rsatilmagan bitim;
• sifat, miqdor yoki tur noma’lum bo‘lishi;
• natijasi to‘liq tasodifga bog‘liq bitimlar — bu maysir (qimor) tushunchasiga yaqinlashadi.

An’anaviy fiqh kitoblarida suvdagi baliq yoki osmondagi qushni sotish misollari keltiriladi.

Gharar va maysir

Maysir — yutuq to‘liq tasodifga bog‘liq bo‘lgan bitim yoki o‘yin; unda bir tomonning yutug‘i ikkinchisining yo‘qotishi hisobiga keladi. Gharar shartnomaning asosiy elementlaridagi noaniqlikka qaratilgan, ammo ikkalasi o‘zaro bog‘liq: haddan tashqari gharar tavakkalchilikni ko‘pincha qimorga aylantiradi. Hisob-kitob qilingan tijoriy xavf (masalan, mahsulotga talab o‘zgarishi) bu tushunchalar bilan aralashtirilmasligi kerak.

Amaliy misol

Fermer hali ekilmagan hosilni sotmoqchi. Xaridor “hosil qancha bo‘lsa, hammasi uchun” 30 000 000 so‘m to‘laydi. Hosil 2 tonna ham, 10 tonna ham bo‘lishi mumkin — miqdor noaniq, bir tomon katta ziyon ko‘radi. Shartnoma aniq miqdor (masalan, 5 tonna), sifat va yetkazish sanasi bilan tuzilsa, noaniqlik kamayadi. Qishloq xo‘jaligi mahsuloti uchun bunday ehtiyojga salam shartnomasi javob beradi: narx oldindan to‘lanadi, tovarning miqdori, sifati va muddati aniq belgilanadi.

Zamonaviy munozaralar

Sug‘urta, derivativlar va ayrim investitsion mahsulotlar gharar nuqtai nazaridan muhokama qilinadi. Masalan, an’anaviy sug‘urta ko‘p olimlar tomonidan gharar sababli e’tirozga uchraydi, takaful esa o‘zaro yordam tamoyiliga asoslanadi; biroq bu masalada ham qarashlar to‘liq bir xil emas.

Xavfni qanday kamaytirish mumkin?

• Predmetni aniq tavsiflash; narx, miqdor, sifat va muddatni yozma belgilash.
• Muhim shartlar va xavflarni oldindan oshkor qilish. IFSB-9 xizmat ko‘rsatuvchi institutlardan shaffoflik va to‘g‘ri axborot berishni talab qiladi.
• Kutilmagan holatlar uchun tartibni oldindan kelishish.

Xulosa

Gharar — har qanday xavf emas, balki shartnoma asosiy elementlaridagi haddan tashqari noaniqlik. Uni kamaytirishning eng oddiy yo‘li — aniq tavsif, oshkoralik va yozma kelishuv.