Mudoraba: kapital va mehnat sherikligi

Qisqacha

Mudoraba — bir tomon (rabb al-mol) kapital beradi, ikkinchi tomon (mudorib) mehnat va boshqaruv bilan ishlatadi, foyda esa kelishilgan nisbatda bo‘linadigan sheriklik. Mushorakadan asosiy farqi: kapitalni faqat bir tomon beradi.

Asosiy tamoyillar

• Kapital miqdori ma’lum bo‘lishi va mudoribga topshirilishi kerak.
• Foyda ulush (foiz) ko‘rinishida belgilanadi, qat’iy summa sifatida emas.
• Kapital zarari kapital egasiga yetadi. Mudorib esa sarflagan mehnati natijasini yo‘qotadi.
• Mudorib qasddan buzmasa yoki e’tiborsizlik qilmasa, kapitalga kafil bo‘lmaydi. Kapitalni kafolatlash tuzilmani qarzga yaqinlashtiradi, shuning uchun olimlar bu borada ehtiyotkor.

Mushorakadan farqi

• Mushoraka: barcha sheriklar kapital qo‘shadi va ish yuritishda qatnashishi mumkin.
• Mudoraba: kapitalni faqat bir tomon beradi, boshqaruvni asosan mudorib yuritadi. Kapital egasi kundalik ishga aralashmaydi, ammo kelishilgan shartlar qo‘yishi mumkin.

Foyda faqat kapital saqlab qolingandan keyin hisoblanadi: avval kapital qaytariladi, undan ortgani foyda sanaladi va kelishilgan ulushda bo‘linadi. Shuning uchun mudoraba kichik tadbirkorlik, savdo yoki investitsiya fondlarida qo‘llanadi.

Turlari

• Cheklanmagan (mutlaq) mudoraba — mudorib faoliyat turini o‘zi tanlaydi.
• Cheklangan (muqayyad) mudoraba — kapital egasi soha, joy yoki muddatni belgilaydi.

Islomiy moliya institutlarida ba’zan “ikki qavatli mudoraba” qo‘llanadi: omonatchilar mablag‘ini muassasaga, muassasa esa tadbirkorlarga mudoraba asosida beradi.

Amaliy misol

Investor 50 000 000 so‘m kapital beradi. Foyda investor va mudorib o‘rtasida 70:30 nisbatda bo‘linishi kelishildi.

• Foyda 8 000 000 so‘m bo‘lsa: investorga 5 600 000 so‘m, mudoribga 2 400 000 so‘m.
• Zarar 5 000 000 so‘m bo‘lsa: bu zararni investor kapitalidan ko‘taradi; mudorib esa pul to‘lamaydi, ammo mehnati evaziga hech narsa olmaydi.

Shuning uchun mudorabada ham foydaga, ham xavfga ikkala tomon ham o‘z shaklida ishtirok etadi: biri pul bilan, ikkinchisi mehnat bilan. Shartnomada foyda hisoblash davri, hisobot muddati va sheriklikni tugatish tartibi oldindan yozib qo‘yilgani ma’qul.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Foydaga yoki kapitalga kafolat berish.
• Foyda ulushini aniq yozmay qo‘yish.
• Hisobot berish va shaffoflik tartibini kelishmaslik.
• Mudorib e’tiborsizligi tufayli zarar yetganda javobgarlik masalasini oldindan belgilamaslik.

Xulosa

Mudoraba kapital va mehnatni birlashtiradi: foyda shartnomadagi ulushda bo‘linadi, kapital zarari esa kapital egasiga yetadi. Foydani qat’iy kafolatlash yoki kapitalni qaytarishni majburiy qilish bu tuzilmaning mohiyatini o‘zgartirib yuboradi. Muayyan loyiha bo‘yicha xulosa uchun malakali ustozga murojaat qiling.