Ijara: foydalanish huquqini ijaraga berish

Qisqacha

Ijara — aktivdan foydalanish huquqini muayyan muddatga va ma’lum haq evaziga berish. Aktivning o‘zi sotilmaydi: egalik ijaraga beruvchida qoladi, ijarachi esa foydalanish huquqini oladi. Islomiy moliyada ijara avtomobil, uskuna va ko‘chmas mulkni moliyalashtirishda keng qo‘llanadi.

Asosiy tamoyillar

• Ijara predmeti aniq ko‘rsatiladi va foydalanishga yaroqli bo‘ladi.
• Muddat va ijara haqi shartnomada ma’lum bo‘ladi.
• Egalik bilan bog‘liq xavf va asosiy xarajatlar (masalan, aktivning o‘zini sug‘urtalash, kapital ta’mirlash) ijaraga beruvchi zimmasida qoladi. Foydalanish bilan bog‘liq kundalik xarajatlar odatda ijarachiga yuklanadi.
• Ijara haqi aktiv ijarachiga topshirilgandan keyin hisoblanadi.
• Ijarachining aybisiz aktiv foydalanishga yaroqsiz bo‘lib qolsa, ijara haqi shu davr uchun to‘lanmaydi.
• Ijara haqi o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin, ammo har davr boshida aniq ma’lum bo‘lishi kerak. Haqni foiz stavkasiga bog‘lash amaliyoti olimlar o‘rtasida muhokama qilinadi.

Ijara va sotuv farqi

Sotuvda aktivning o‘zi xaridorga o‘tadi va xavf ham unga ko‘chadi. Ijarada esa faqat foydalanish huquqi beriladi, aktiv muddat tugagach egasiga qaytadi. Shu sababli ijaraga beruvchi aktivning haqiqiy egasi bo‘lishi, uni sotib olishi yoki qurib bitkazishi va ijara boshlanishidan oldin tayyorlashi lozim.

Muddat oxirida mulkka o‘tish

Ba’zan ijara muddati oxirida aktiv ijarachiga o‘tadi. AAOIFI standartida (№ 9) bunday tuzilma “ijara muntahiya bit-tamlik” deb ataladi. Mulkka o‘tish ijaraning o‘zidan alohida shartnoma orqali — hadya, ramziy yoki bozor narxida sotish yoxud bosqichma-bosqich sotish bilan — amalga oshirilishi nazarda tutiladi. Bitta shartnomada ham ijara, ham sotuvni majburiy qilib birlashtirish ko‘pchilik olimlar tomonidan e’tiroz uyg‘otadi.

Amaliy misol

Uskunaning qiymati 48 000 000 so‘m. Ijaraga beruvchi uni sotib olib, 24 oyga ijaraga beradi:

• oylik ijara haqi: 2 200 000 so‘m
• 24 oyda jami: 52 800 000 so‘m
• uskuna qiymatidan farq: 4 800 000 so‘m (ijaraga beruvchining daromadi)

Muddat oxirida uskuna alohida hadya shartnomasi bilan ijarachiga o‘tishi mumkin. Ijara davomida kapital ta’mir kerak bo‘lsa, bu xarajat ijaraga beruvchi zimmasida qoladi.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Egalik xavfini butunlay ijarachiga yuklab, ijarani qarzga o‘xshatib yuborish.
• Ijara haqini aktiv topshirilishidan oldin hisoblash.
• Kechikkan to‘lovlar uchun jarimani daromadga aylantirish.
• Muddat oxirida mulk o‘tishi shartini noaniq qoldirish.

Xulosa

Ijarada sotiladigan narsa aktivning o‘zi emas, undan foydalanish huquqi. Egalik xavfi ijaraga beruvchida qolishi — ijarani qarzdan ajratib turuvchi asosiy belgilardan biri. Muayyan shartnoma bo‘yicha xulosa uchun malakali ustozga murojaat qiling.