Murabaha: xarajat va ustama asosidagi savdo

Qisqacha

Murabaha — sotuvchi tovarning tannarxini va o‘z ustamasini xaridorga oshkor qilib sotadigan savdo turi. Islomiy moliyada u ko‘pincha muddatli to‘lov bilan birga, uskuna, avtomobil yoki tovar xaridini moliyalashtirish uchun qo‘llanadi.

Asosiy tamoyillar

• Sotuvchi tovarga haqiqatan egalik qilishi va uning xavfini sotish paytida o‘z zimmasida ushlab turishi kerak.
• Tannarx va ustama aniq aytiladi, yashirin xarajat bo‘lmaydi.
• Narx shartnoma tuzilganda qat’iylashadi. To‘lov kechiksa, narxni oshirish ribo xavfini tug‘diradi.
• To‘lov bir yo‘la yoki bo‘lib-bo‘lib bo‘lishi mumkin.
• Tovar sotuvchidan moliyalashtiruvchiga, undan mijozga ketma-ket o‘tishi va bu hujjatlarda aks etishi lozim.

Murabaha qarzdan nimasi bilan farq qiladi?

Qarzda pul aynan o‘sha summada qaytariladi va har qanday shart qilingan qo‘shimcha ribo xavfini tug‘diradi. Murabahada esa haqiqiy savdo sodir bo‘ladi: moliyalashtiruvchi tovarga egalik qiladi, uning xavfini hech bo‘lmasa bir lahza o‘z zimmasiga oladi va foydasi shu savdodan keladi. Shu sababli hujjatlarda tovarning haqiqatan xarid qilingani, topshirilgani va narxi aks etishi muhim.

Moliyalashtirishda qo‘llanishi

Islomiy moliya institutlarida odatda mijoz xarid qilmoqchi bo‘lgan tovarni tanlaydi, moliyalashtiruvchi uni sotuvchidan sotib oladi va so‘ng mijozga tannarx hamda ustama bilan muddatli sotadi.

Mijozning “sotib olaman” degan va’dasi majburiy bo‘lishi mumkinmi — bu borada olimlar fikri turlicha. AAOIFI standarti mijoz tomonidan beriladigan majburiy va’daga imkon qoldiradi, ammo ba’zi olimlar bunga ehtiyotkorlik bilan yondashadi.

Amaliy misol

Mijozga 100 000 000 so‘m turadigan uskuna kerak. Moliyalashtiruvchi uni sotuvchidan shu narxda sotib oladi va mijozga 20 000 000 so‘m ustama bilan sotadi:

• tannarx: 100 000 000 so‘m
• ustama: 20 000 000 so‘m
• sotuv narxi: 120 000 000 so‘m
• to‘lov: 12 oy davomida har oyda 10 000 000 so‘m

Narx 120 000 000 so‘mligicha qoladi; mijoz kechiksa ham ustama o‘smaydi. Ustama tomonlar kelishuvi bilan belgilanadi. Ko‘p institutlar uni bozor foiz stavkalariga qiyoslab belgilaydi, bu amaliyot ba’zi olimlar tomonidan tanqid qilinadi.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Hali egalik qilinmagan tovarni sotish.
• Chegirmani yashirib, tannarxni yuqori ko‘rsatish.
• Kechikish uchun jarimani muassasa daromadiga qo‘shish.
• Murabahani pul olish vositasiga aylantirish: tovarni sotib olib, darhol arzonroq narxda qayta sotish (tavarruq) bo‘yicha olimlar fikri bo‘lingan.

Xulosa

Murabaha qarz emas, savdo: foyda tovarga egalik va xavf evaziga keladi, tannarx va ustama ochiq bo‘ladi, narx esa kelishilgandan keyin o‘zgarmaydi. Muayyan shartnomaning muvofiqligini baholash uchun malakali ustozga murojaat qiling.