Mushoraka: sheriklik asosidagi moliyalashtirish

Qisqacha

Mushoraka — ikki yoki undan ortiq tomon kapital qo‘shib, umumiy ish yuritadigan va natijani birgalikda bo‘lishadigan sheriklik. Qarz berishdan farqli o‘laroq, har bir sherik biznes xavfida ishtirok etadi.

Asosiy tamoyillar

• Sheriklar kapital qo‘shadi (pul yoki baholangan mol-mulk) va ish yuritishda qatnashishi mumkin.
• Foyda ulush (masalan, 50 %) ko‘rinishida belgilanadi, qat’iy summa sifatida emas. Qat’iy summa foydani kafolatlab, sherikni umumiy natijadan ajratib qo‘yishi mumkin.
• Zarar kapital ulushiga mutanosib taqsimlanadi.
• Ko‘pchilik olimlar ko‘proq mehnat qilgan sherik uchun foydadan kattaroq ulush belgilashga ruxsat beradi; ba’zi mazhablar bu masalada qat’iyroq.

Boshqaruv va hisobot

Sheriklar ish yuritishni birgalikda olib borishi yoki kelishuv bilan buni bir sherikka topshirishi mumkin. Har bir sherik hisobotlar bilan tanishish huquqiga ega bo‘lishi kerak. Foyda hisob-kitob asosida, haqiqatan olingandan keyin taqsimlanadi; ish davomida foydadan oldindan olingan summalar yakuniy hisobda tenglashtiriladi.

Turlari

• Doimiy mushoraka — sheriklik loyiha yoki kompaniya davomida saqlanadi.
• Kamayib boruvchi mushoraka — moliyalashtiruvchi o‘z ulushini sherikka bosqichma-bosqich sotadi va oxirida sherik to‘liq egaga aylanadi. AAOIFI № 12 standarti bu tuzilmani ham ko‘rib chiqadi.

Amaliy misol

A sherik 60 000 000 so‘m, B sherik 40 000 000 so‘m kiritdi; umumiy kapital 100 000 000 so‘m. Ishni B yuritadi, shuning uchun foyda 50:50 nisbatda bo‘linadi deb kelishildi.

• Foyda 10 000 000 so‘m bo‘lsa: har biriga 5 000 000 so‘m.
• Zarar 10 000 000 so‘m bo‘lsa: A — 6 000 000 so‘m, B — 4 000 000 so‘m (kapital ulushiga qarab).

Ko‘rinib turibdiki, foyda kelishuvga ko‘ra, zarar esa kapitalga qarab taqsimlanadi. Shu sababli sheriklar kirishdan oldin eng yomon holat uchun ham tayyor bo‘lishi, kapital qaytarilishi kafolatlanmasligini bilishi kerak.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Foydani qat’iy summa sifatida va’da qilish.
• Zararni kapitalga emas, faqat bir sherikka yuklash.
• Sheriklarning huquqi, boshqaruv va chiqish tartibini yozib qo‘ymaslik.
• Mushorakani yashirin qarzga aylantirish: kapital va foydaga kafolat berish.

Xulosa

Mushorakaning mohiyati — kapital, xavf va natijani bo‘lishish. Foyda ulushda kelishiladi, zarar kapitalga mutanosib bo‘ladi, kafolatlangan daromad esa sheriklik xususiyatini susaytiradi. Zamonaviy kompaniyalarga tatbiq etilishi murakkab, shuning uchun muayyan holat bo‘yicha ustoz maslahati kerak.